Najstarszy Kołobrzeg leżał nie nad morzem, ale 4 km w górę Parsęty, w dzisiejszym Budzistowie. To z tej rzeki w suchym 2018 roku wyszły fragmenty wczesnośredniowiecznej łodzi, które od września 2026 roku można oglądać w Muzeum Miasta Kołobrzeg. Opowiadamy, jak je znaleziono, co ustalili naukowcy i co dziś zobaczysz w Budzistowie.

Budzistowo z lotu ptaka. Tu stał gród, a dziś jest wieś pod Kołobrzegiem. Fot. Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Wrak z Parsęty: działkowiec i susza
Lato 2018 roku było wyjątkowo suche, a poziom Parsęty mocno spadł. Tadeusz Domański, kołobrzeżanin z ogródkiem działkowym w pobliżu rzeki, zauważył drewno wystające z koryta. Wydobył dwa elementy i zawiadomił Muzeum Oręża Polskiego.
Pracownicy muzeum razem z Jarosławem „Jerrym” Bogusławskim zabezpieczyli znalezisko i wstępnie je rozpoznali. Drewno trafiło do wody, żeby szybko się nie rozpadło. Prof. Waldemar Ossowski uznał, że to najprawdopodobniej pozostałości wczesnośredniowiecznej łodzi i drugi taki zabytek w Polsce, po łodzi z Oruni.
Co zostało z łodzi
Zachowały się dwa elementy, oba z dębu:
- Duży fragment stępki, czyli osi konstrukcyjnej kadłuba. Tkwią w nim kołki z sosny zwyczajnej.
- Gniazdo steru, do którego mocowano wiosło sterowe po prawej burcie.
Próbki pobrał prof. Marek Krąpiec z AGH, a datowanie radiowęglowe najmłodszych zachowanych słojów dało 917 ±23 dla stępki i 1070 ±23 dla gniazda steru. Między tymi datami jest około 150 lat. Może to oznaczać, że łódź długo używano i naprawiano. Przy datowaniu pomógł prof. Marian Rębkowski.
Konserwacja w Muzeum Archeologicznym w Biskupinie trwała ponad dwa lata, bo drewno trzeba było wzmocnić, żeby mogło leżeć w suchym otoczeniu.
Gdzie zobaczyć łódź z Parsęty
Fragmenty są pokazywane od 7 września 2026 roku w Muzeum Miasta Kołobrzeg, czyli w Pałacu Braunschweigów. To oddział Muzeum Oręża Polskiego, dlatego w relacjach pojawiają się obie nazwy. W tym samym muzeum pokazywano Wenus z Kołobrzegu, a zabytki z wykopalisk w Budzistowie i makieta grodu też są w kołobrzeskim muzeum. Przed wizytą sprawdź godziny otwarcia na stronie muzeum.
Budzistowo: Kołobrzeg przed Kołobrzegiem
Parsęta tworzy tu zakole, które dawało naturalną obronę. Grodzisko leży na wzniesieniu przy prawym brzegu rzeki i zajmuje około 4 ha. Najstarsze osadnictwo badania datują na VII wiek, a gród z wałem drewniano-ziemnym, podgrodziami i małym portem powstał w połowie IX wieku. Mogło tu mieszkać od 2000 do 4000 osób.
Lokalnie mówi się o tym miejscu „Wawel Północy”, a powód to rok 1000. Na zjeździe gnieźnieńskim powstało wtedy biskupstwo kołobrzeskie z biskupem Reinbernem, jedno z pierwszych w Polsce. Kronikarz Thietmar pisał o kościele „Soli Kołobrzeskiej”. O dziejach tutejszej soli piszemy we wpisie o kołobrzeskiej solance. Gdzie stała katedra Reinberna, nie wiadomo na pewno: hipoteza o kamiennej świątyni w Budzistowie pozostaje niepotwierdzona.
W 1107 lub 1108 roku gród poddał się Bolesławowi Krzywoustemu. Kres grodu przyniosła lokacja: 23 maja 1255 roku lokowano nowe miasto na prawie lubeckim, bliżej morza, a stary gród opustoszał. W pamięci został jako Altstadt, czyli Stare Miasto. Niemieckiej nazwy wsi używano do 1948 roku.
Co dziś zobaczysz w Budzistowie
Z grodu zostało niewiele: fragment wału w północnej części grodziska i ślady fosy u stóp wzniesienia. Najwięcej do pokazania ma kościół.

Kościół św. Jana Chrzciciela w Budzistowie. Fot. JDavid, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
Kościół św. Jana Chrzciciela ufundowała księżna Mirosława, a pierwsza wzmianka pochodzi z 1222 roku. Murowaną świątynię wzniesiono przypuszczalnie około połowy XIII wieku. Jest ceglana, jednonawowa, ma około 8 na 5 metrów i wielokrotnie ją przebudowywano. Gmina nazywa ją jedynym zabytkiem wczesnośredniowiecznego Kołobrzegu. Msze odprawiane są w niedziele i święta. Godzin zwiedzania gmina nie podaje.
Przed kościołem stoją cztery głazy, odsłonięte w 2000 roku na pamiątkę wydarzeń sprzed tysiąca lat. Z Kołobrzegu dojedziesz tu samochodem albo ścieżką rowerową.
Wykopaliska w Budzistowie
Pierwsze wykopaliska prowadził w latach 50. XX wieku zespół prof. Lecha Leciejewicza. Na terenie wsi jest 46 stanowisk archeologicznych, w większości nigdy niezbadanych. Na 20 sierpnia-15 września 2026 roku zapowiedziano kolejne wykopaliska pod kierunkiem prof. Rębkowskiego, tym razem na podgrodziu z X-XII wieku. Gdy pojawią się wyniki, dopiszemy je tutaj.
O samej rzece piszemy we wpisie Parsęta: rzeka Kołobrzegu. W mieście zapraszamy na kawę do naszej kawiarni Colbergcoffee przy ul. Dubois 21A.
Źródła
- Wczesnośredniowieczny wrak z Parsęty w muzeum, Informacje.kolobrzeg.pl, 7.09.2026.
- Fragmenty średniowiecznego wraku z Parsęty, National Geographic Polska, 8.09.2026.
- Wyjątkowe znalezisko na ekspozycji, e-kg.pl, 8.09.2026.
- Budzistowo i kościół św. Jana Chrzciciela, Gmina Kołobrzeg.
- Budzistowo (grodzisko) i Historia Kołobrzegu, Wikipedia.
- Wykopaliska: Budzistowo koło Kołobrzegu, Wydział Archeologii UW.
Budzistowo i łódź z Parsęty: najczęściej zadawane pytania
Gdzie jest Budzistowo?
To wieś w gminie Kołobrzeg, nad Parsętą, około 4 km od jej ujścia do Bałtyku, na południe od dzisiejszego miasta.
Dlaczego Budzistowo nazywa się Wawelem Północy?
Tak lokalnie określa się dawny gród kołobrzeski ze względu na jego znaczenie. W roku 1000 powstało tu biskupstwo kołobrzeskie, jedno z pierwszych w Polsce.
Gdzie można zobaczyć łódź z Parsęty?
W Muzeum Miasta Kołobrzeg w Pałacu Braunschweigów, oddziale Muzeum Oręża Polskiego. Fragmenty są pokazywane od 7 września 2026 roku.
Jak stara jest łódź z Parsęty?
Datowanie radiowęglowe dało 917 ±23 dla stępki i 1070 ±23 dla gniazda steru. Różnica może oznaczać, że łódź długo używano i naprawiano.
Sprawdź inne artykuły na naszym blogu:
